{"id":1128,"date":"2026-02-25T00:52:57","date_gmt":"2026-02-24T19:22:57","guid":{"rendered":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/?p=1128"},"modified":"2026-02-25T10:13:19","modified_gmt":"2026-02-25T04:43:19","slug":"jainism-moksha-and-modern-science","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/","title":{"rendered":"\u0915\u094d\u092f\u093e &#8216;\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937&#8217; \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-post\" data-elementor-id=\"1128\" class=\"elementor elementor-1128\" data-elementor-post-type=\"post\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-e078247 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"e078247\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-67b1523 elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"67b1523\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"498\" src=\"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science-1024x638.png\" class=\"attachment-large size-large wp-image-1132\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science-1024x638.png 1024w, https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science-300x187.png 300w, https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science-768x479.png 768w, https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science-1536x958.png 1536w, https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science-18x12.png 18w, https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.png 1684w\" sizes=\"(max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-8699f45 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"8699f45\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-9204cd0 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"9204cd0\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p data-path-to-node=\"4\">\u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0941\u091b \u092c\u094c\u0926\u094d\u0927\u093f\u0915 \u0935\u093f\u092e\u0930\u094d\u0936\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0932\u0947\u0916\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092f\u0939 \u0924\u0930\u094d\u0915 \u0926\u0947\u0916\u0928\u0947 \u0915\u094b \u092e\u093f\u0932\u093e \u0915\u093f: <i data-path-to-node=\"4\" data-index-in-node=\"71\">&#8220;\u091c\u0940\u0935\u0928 \u0915\u0947 \u0926\u0941\u0916\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0921\u0930\u0915\u0930 \u091c\u0928\u094d\u092e-\u092e\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u091a\u0915\u094d\u0930 \u0938\u0947 \u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u091a\u093e\u0939 (\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937) \u090f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0915\u093e \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928\u0935\u093e\u0926 (Escapism) \u0939\u0948\u0964&#8221;<\/i> \u092f\u0939 \u0924\u0930\u094d\u0915 \u092a\u0939\u0932\u0940 \u0928\u091c\u093c\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0914\u0930 &#8216;\u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0939\u093e\u0930\u093f\u0915&#8217; (Practical) \u0932\u0917 \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915\u0935\u093e\u0926 \u0915\u0940 \u0926\u094c\u0921\u093c \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0917\u0924\u0940 \u0926\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e \u0915\u094b \u0905\u0915\u094d\u0938\u0930 \u092f\u0939\u0940 \u0932\u0917\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0915\u093f \u0920\u0939\u0930 \u091c\u093e\u0928\u093e \u092f\u093e \u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u092c\u093e\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0915\u0940 \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u092a\u0940\u0920 \u0926\u093f\u0916\u093e\u0928\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928, \u091c\u092c \u0939\u092e <b data-path-to-node=\"4\" data-index-in-node=\"389\">\u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 (Jain Philosophy)<\/b> \u0915\u0940 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0917\u0939\u0930\u093e\u0908 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0924\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u0924\u094b \u092f\u0939 \u0928\u093f\u0937\u094d\u0915\u0930\u094d\u0937 \u0905\u0924\u094d\u092f\u0902\u0924 \u0938\u0924\u0939\u0940 \u0914\u0930 \u092d\u094d\u0930\u093e\u092e\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0924\u0940\u0924 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p><p data-path-to-node=\"5\">\u0906\u0907\u090f, \u0907\u0938 \u092d\u094d\u0930\u093e\u0902\u0924\u093f \u0915\u093e \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923 \u0915\u0930\u0947\u0902 \u0914\u0930 \u0938\u092e\u091d\u0947\u0902 \u0915\u093f \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0926\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e \u0907\u0938 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u091c \u092d\u0940 \u0938\u0926\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0964<\/p><h3 data-path-to-node=\"6\"><b data-path-to-node=\"6\" data-index-in-node=\"0\">\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0914\u0930 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928\u0935\u093e\u0926: \u092d\u094d\u0930\u093e\u0902\u0924\u093f \u0914\u0930 \u0938\u0924\u094d\u092f<\/b><\/h3><p data-path-to-node=\"7\"><b data-path-to-node=\"7\" data-index-in-node=\"0\">1. \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 &#8216;\u092a\u0932\u093e\u092f\u0928&#8217; (Escape) \u0928\u0939\u0940\u0902, &#8216;\u092a\u0930\u092e \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u093e\u0930\u094d\u0925&#8217; (Ultimate Effort) \u0939\u0948<\/b> \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928\u0935\u093e\u0926 \u0915\u093e \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0939\u0948\u2014\u091c\u093f\u092e\u094d\u092e\u0947\u0926\u093e\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0921\u0930\u0915\u0930 \u092d\u093e\u0917 \u091c\u093e\u0928\u093e \u092f\u093e \u0915\u093e\u092f\u0930\u0924\u093e\u0964 \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924\u093f \u0915\u093e \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917 \u0915\u093e\u092f\u0930\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0928\u0939\u0940\u0902, \u092c\u0932\u094d\u0915\u093f <b data-path-to-node=\"7\" data-index-in-node=\"197\">&#8216;\u0935\u0940\u0930\u094b\u0902&#8217;<\/b> \u0915\u093e \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917 \u0939\u0948\u0964 \u090f\u0915 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928\u0935\u093e\u0926\u0940 \u092c\u093e\u0939\u0930\u0940 \u092a\u0930\u093f\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u092d\u093e\u0917\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u092c\u0915\u093f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u0906\u0915\u093e\u0902\u0915\u094d\u0937\u0940 \u0905\u092a\u0928\u0940 \u092d\u0940\u0924\u0930\u0940 \u0915\u092e\u091c\u094b\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 (\u0915\u094d\u0930\u094b\u0927, \u092e\u093e\u0928, \u092e\u093e\u092f\u093e, \u0932\u094b\u092d) \u0938\u0947 \u0932\u0921\u093c\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0926\u0942\u0938\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0939\u0930\u093e\u0928\u093e \u0906\u0938\u093e\u0928 \u0939\u0948, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0915\u0940 \u0907\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0915\u0937\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u091c\u0940\u0924\u0928\u093e \u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u093e &#8216;\u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u093e\u0930\u094d\u0925&#8217; \u0939\u0948\u0964 \u0907\u0938\u0940\u0932\u093f\u090f \u0907\u0938 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917 \u092a\u0930 \u091a\u0932\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0915\u094b &#8216;\u092e\u0939\u093e\u0935\u0940\u0930&#8217; \u092f\u093e &#8216;\u091c\u093f\u0928&#8217; (\u0935\u093f\u091c\u0947\u0924\u093e) \u0915\u0939\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p><p data-path-to-node=\"8\"><b data-path-to-node=\"8\" data-index-in-node=\"0\">2. \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093f\u0938\u0940 &#8216;\u0927\u0930\u094d\u092e \u0915\u0947 \u0920\u0947\u0915\u0947\u0926\u093e\u0930\u094b\u0902&#8217; \u0915\u0940 \u0917\u0922\u093c\u0940 \u0939\u0941\u0908 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948<\/b> \u092f\u0939 \u092e\u093e\u0928\u0928\u093e \u0915\u093f \u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u094d\u092e \u0914\u0930 \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u092e\u0939\u091c \u090f\u0915 &#8216;\u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e&#8217; \u0939\u0948, \u0905\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u092e\u0947\u0902 \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u094b\u0908 \u0925\u094b\u092a\u093e \u0917\u092f\u093e \u0935\u093f\u091a\u093e\u0930 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948; \u092f\u0939 \u091c\u0940\u0935 \u0915\u0940 <b data-path-to-node=\"8\" data-index-in-node=\"185\">\u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0936\u0941\u0926\u094d\u0927 \u0905\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e (Vastavik Swabhaav)<\/b> \u0939\u0948\u0964 \u091c\u0948\u0938\u0947 \u092a\u093e\u0928\u0940 \u0915\u093e \u092e\u0942\u0932 \u0938\u094d\u0935\u092d\u093e\u0935 &#8216;\u0936\u0940\u0924\u0932\u0924\u093e&#8217; \u0939\u0948, \u0935\u0948\u0938\u0947 \u0939\u0940 \u0906\u0924\u094d\u092e\u093e \u0915\u093e \u092e\u0942\u0932 \u0938\u094d\u0935\u092d\u093e\u0935 &#8216;\u0905\u0928\u0902\u0924 \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u0905\u0928\u0902\u0924 \u0938\u0941\u0916&#8217; \u0939\u0948\u0964 \u0915\u0930\u094d\u092e\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0905\u0936\u0941\u0926\u094d\u0927\u093f \u0939\u091f\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0906\u0924\u094d\u092e\u093e \u0915\u093e \u0905\u092a\u0928\u0947 \u092e\u0942\u0932 \u0938\u094d\u0935\u092d\u093e\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u094c\u091f \u0906\u0928\u093e \u0939\u0940 \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0939\u0948\u0964 \u092f\u0939 \u0905\u0902\u0927\u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u093e\u0938 \u0928\u0939\u0940\u0902, \u092c\u0932\u094d\u0915\u093f &#8216;\u0906\u0924\u094d\u092e\u093e\u0928\u0941\u092d\u0935&#8217; (Self-realization) \u0938\u0947 \u092a\u0939\u091a\u093e\u0928\u0940 \u091c\u093e\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0905\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p><p data-path-to-node=\"9\"><b data-path-to-node=\"9\" data-index-in-node=\"0\">3. \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u094b\u0908 &#8216;\u0930\u093f\u0938\u0949\u0930\u094d\u091f&#8217; (Destination) \u0928\u0939\u0940\u0902, &#8216;\u0938\u094d\u091f\u0947\u091f \u0911\u092b \u092c\u0940\u0907\u0902\u0917&#8217; \u0939\u0948<\/b> \u092f\u0939 \u0938\u094b\u091a\u0928\u093e \u0915\u093f &#8220;\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u094b\u0908 \u090f\u0915 \u091c\u0917\u0939 \u0939\u0948 \u091c\u0939\u093e\u0901 \u091c\u093e\u0915\u0930 \u092c\u0948\u0920 \u091c\u093e\u0928\u093e \u0939\u0948,&#8221; \u0938\u0930\u094d\u0935\u0925\u093e \u0917\u0932\u0924 \u0939\u0948\u0964 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0939\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u092f\u0939 \u0906\u0924\u094d\u092e\u093e \u0915\u0940 \u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0938\u094d\u0935\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0914\u0930 \u0935\u0940\u0924\u0930\u093e\u0917 \u0905\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0939\u0948\u0964 \u091c\u0948\u0928 <b data-path-to-node=\"9\" data-index-in-node=\"205\">&#8216;\u0915\u0930\u0923\u093e\u0928\u0941\u092f\u094b\u0917&#8217; (Cosmology)<\/b> \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, \u091c\u092c \u0906\u0924\u094d\u092e\u093e \u0915\u0930\u094d\u092e\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092d\u093e\u0930 \u0938\u0947 \u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948, \u0924\u094b \u0935\u0939 \u0905\u092a\u0928\u0947 &#8216;\u090a\u0930\u094d\u0927\u094d\u0935\u0917\u092e\u0928 \u0938\u094d\u0935\u092d\u093e\u0935&#8217; (Upward nature) \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u092c\u094d\u0930\u0939\u094d\u092e\u093e\u0902\u0921 \u0915\u0947 \u0938\u0930\u094d\u0935\u094b\u091a\u094d\u091a \u092c\u093f\u0902\u0926\u0941\u2014<b data-path-to-node=\"9\" data-index-in-node=\"363\">\u0932\u094b\u0915 \u0915\u0947 \u0936\u093f\u0916\u0930 (\u0938\u093f\u0926\u094d\u0927\u0936\u093f\u0932\u093e)<\/b>\u2014\u092a\u0930 \u091c\u093e\u0915\u0930 \u0920\u0939\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 (Modern Science), \u091c\u093f\u0938\u0915\u0947 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923 \u0915\u0947\u0935\u0932 &#8216;\u092a\u0926\u093e\u0930\u094d\u0925&#8217; (Matter) \u0915\u094b \u092e\u093e\u092a\u0928\u0947 \u0924\u0915 \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0902, \u092f\u0926\u093f \u0907\u0938 \u0935\u093f\u0936\u0941\u0926\u094d\u0927 \u091a\u0947\u0924\u0928\u093e (Pure Consciousness) \u0915\u0947 \u0938\u0924\u094d\u092f \u092a\u0930 \u0936\u0902\u0915\u093e \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948, \u0924\u094b \u092f\u0939 \u0909\u0938 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0940 \u0905\u092a\u0928\u0940 \u0938\u0940\u092e\u093e (Limitation) \u0939\u0948\u0964 \u091a\u0947\u0924\u0928\u093e \u0915\u0947 \u0907\u0938 \u0938\u0930\u094d\u0935\u094b\u091a\u094d\u091a \u0906\u092f\u093e\u092e \u0915\u094b \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915 \u092f\u0902\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0940\u092e\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0906\u0927\u093e\u0930 \u092a\u0930 \u0928\u0915\u093e\u0930 \u0926\u0947\u0928\u093e \u0905\u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0939\u0948\u0964<\/p><p data-path-to-node=\"10\"><b data-path-to-node=\"10\" data-index-in-node=\"0\">4. \u0936\u0941\u0930\u0941\u0906\u0924 &#8216;\u0921\u0930&#8217; \u0938\u0947 \u0928\u0939\u0940\u0902, &#8216;\u0915\u0930\u0941\u0923\u093e&#8217; (Compassion) \u0938\u0947 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948<\/b> \u090f\u0915 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928\u0935\u093e\u0926\u0940 \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0938\u094d\u0935\u093e\u0930\u094d\u0925\u0940 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948, \u0935\u0939 \u0938\u093f\u0930\u094d\u092b \u0905\u092a\u0928\u093e \u0926\u0941\u0916 \u0926\u0942\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e \u091a\u093e\u0939\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0938\u094d\u092a\u0937\u094d\u091f \u0915\u0939\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0915\u093f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917 \u0915\u0940 \u0936\u0941\u0930\u0941\u0906\u0924 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0930 \u0938\u0947 \u0928\u092b\u0930\u0924 \u092f\u093e \u0921\u0930 \u0938\u0947 \u0928\u0939\u0940\u0902, \u092c\u0932\u094d\u0915\u093f <b data-path-to-node=\"10\" data-index-in-node=\"223\">&#8216;\u0915\u0930\u0941\u0923\u093e&#8217; (Compassion)<\/b> \u0938\u0947 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964 \u091c\u092c \u0938\u093e\u0927\u0915 \u0915\u0947 \u0939\u0943\u0926\u092f \u092e\u0947\u0902 \u0938\u092d\u0940 \u091c\u0940\u0935\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0928\u093f\u0938\u094d\u0935\u093e\u0930\u094d\u0925 \u092a\u094d\u0930\u0947\u092e \u091c\u0917\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u0935\u0939 &#8216;\u0938\u0902\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0905\u0939\u093f\u0902\u0938\u093e&#8217; \u0915\u094b \u091c\u0940\u0935\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0924\u093e\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948, \u0924\u092d\u0940 \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917 \u092a\u094d\u0930\u0936\u0938\u094d\u0924 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p><p data-path-to-node=\"11\"><b data-path-to-node=\"11\" data-index-in-node=\"0\">5. \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u0915\u094b\u0908 &#8216;\u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u092e\u0942\u0939&#8217; \u0928\u0939\u0940\u0902, &#8216;\u0936\u093e\u0936\u094d\u0935\u0924 \u0935\u0938\u094d\u0924\u0941 \u0938\u094d\u0935\u092d\u093e\u0935 \u0915\u093e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928&#8217; \u0939\u0948<\/b> \u092f\u0926\u093f \u0939\u092e \u092f\u0939 \u092e\u093e\u0928 \u0932\u0947\u0902 \u0915\u093f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u0947\u0935\u0932 \u090f\u0915 \u0915\u094b\u0930\u0940 &#8216;\u0915\u0932\u094d\u092a\u0928\u093e&#8217; \u0939\u0948, \u0924\u094b \u092b\u093f\u0930 \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e, \u0907\u0938\u0915\u0947 \u0924\u0940\u0930\u094d\u0925\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0907\u0938 \u092a\u0942\u0930\u0940 \u091c\u0940\u0935\u0928-\u092a\u0926\u094d\u0927\u0924\u093f \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0940 \u0915\u094d\u092f\u093e \u0930\u0939 \u091c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948? \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u0915\u094b\u0908 \u0910\u0938\u093e &#8216;\u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u092e\u0942\u0939&#8217; (Social entity) \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948 \u091c\u093f\u0938\u0947 \u0915\u0947\u0935\u0932 \u0905\u092a\u0928\u0947 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902 \u092f\u093e \u092a\u0939\u091a\u093e\u0928 \u0915\u094b \u092c\u091a\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0916\u0921\u093c\u093e \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u094b\u0964 \u092f\u0939 <b data-path-to-node=\"11\" data-index-in-node=\"345\">&#8216;\u0936\u093e\u0936\u094d\u0935\u0924 \u0935\u0938\u094d\u0924\u0941 \u0938\u094d\u0935\u092d\u093e\u0935 \u0915\u093e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928&#8217;<\/b> \u0939\u0948\u0964 \u092f\u0939\u093e\u0901 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0947\u0915 \u0926\u094d\u0930\u0935\u094d\u092f (Substance) \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0915\u0930 \u091c\u0940\u0935 (Soul) \u0915\u093e \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0905\u092a\u0928\u0947 \u092e\u0942\u0932 \u0938\u094d\u0935\u092d\u093e\u0935 (\u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0938\u0941\u0916) \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0939\u0948\u0964 \u091c\u0940\u0935 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0905\u092a\u0928\u0947 \u0906\u0924\u094d\u092e-\u0915\u0932\u094d\u092f\u093e\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u093f\u090f \u0917\u090f \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0939\u0940 \u0907\u0938 \u0905\u0938\u094d\u0924\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0915\u0940 \u0938\u0939\u0940 \u0926\u093f\u0936\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964 \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u094b \u0928\u0915\u093e\u0930\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0939\u0948 \u092a\u0942\u0930\u0947 \u0905\u0938\u094d\u0924\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0915\u0947 \u0906\u0927\u093e\u0930 \u0915\u094b \u0936\u0942\u0928\u094d\u092f \u0915\u0930 \u0926\u0947\u0928\u093e\u0964<\/p><hr data-path-to-node=\"12\" \/><h3 data-path-to-node=\"13\"><b data-path-to-node=\"13\" data-index-in-node=\"0\">\u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u091c \u0915\u093e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 500 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948?<\/b><\/h3><p data-path-to-node=\"14\">\u091c\u092c \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0907\u0924\u0928\u0940 \u0917\u0939\u0930\u0940 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915\u0924\u093e \u0914\u0930 \u092e\u0928\u094b\u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0938\u0924\u094d\u092f \u091b\u093f\u092a\u093e \u0939\u0948, \u0924\u094b \u092b\u093f\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0926\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e \u0907\u0938\u0947 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0938\u092e\u091d \u092a\u093e \u0930\u0939\u0940? \u0907\u0938\u0915\u093e \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 500 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0926\u093f\u0936\u093e \u092e\u0947\u0902 \u091b\u093f\u092a\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p><ul data-path-to-node=\"15\"><li><p data-path-to-node=\"15,0,0\"><b data-path-to-node=\"15,0,0\" data-index-in-node=\"0\">\u092d\u094c\u0924\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0917\u0924\u093f \u092c\u0928\u093e\u092e \u091a\u0947\u0924\u0928\u093e \u0915\u093e \u092a\u0924\u0928:<\/b> \u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 500 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0938\u092d\u094d\u092f\u0924\u093e \u0915\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092a\u0942\u0930\u0940 \u0924\u0930\u0939 \u0938\u0947 &#8216;\u092d\u094c\u0924\u093f\u0915&#8217; (Material) \u0914\u0930 &#8216;\u0924\u0915\u0928\u0940\u0915\u0940&#8217; \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0906\u091c &#8216;\u0915\u094d\u0935\u093e\u0902\u091f\u092e \u092b\u093f\u091c\u093f\u0915\u094d\u0938&#8217; \u0914\u0930 &#8216;\u0911\u092c\u094d\u091c\u0930\u094d\u0935\u0947\u092c\u0932 \u092f\u0942\u0928\u093f\u0935\u0930\u094d\u0938&#8217; \u0915\u0940 \u092c\u093e\u0924 \u0915\u0930 \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948, \u091c\u092c\u0915\u093f \u091c\u0948\u0928 &#8216;\u0915\u0930\u0923\u093e\u0928\u0941\u092f\u094b\u0917&#8217; \u092e\u0947\u0902 \u0932\u094b\u0915 (Universe), \u0930\u091c\u094d\u091c\u0941 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 (Larger and Finer units of length and space) \u091c\u0948\u0938\u0940 \u0907\u0915\u093e\u0907\u092f\u093e\u0902 \u0939\u091c\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0939\u0932\u0947 \u0938\u091f\u0940\u0915\u0924\u093e \u0938\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092d\u093e\u0937\u093f\u0924 \u0925\u0940\u0902\u0964 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u092a\u0926\u093e\u0930\u094d\u0925 \u0915\u0947 \u092d\u0940\u0924\u0930 \u0924\u094b \u0915\u0941\u091b \u0926\u0942\u0930 \u0924\u0915 \u0917\u092f\u093e, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 &#8216;\u091a\u0947\u0924\u0928\u093e&#8217; (Consciousness) \u0915\u0947 \u0905\u0927\u094d\u092f\u092f\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0939 \u0906\u091c \u092d\u0940 \u0936\u0948\u0936\u0935\u093e\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0939\u0948\u0964<\/p><\/li><li><p data-path-to-node=\"15,1,0\"><b data-path-to-node=\"15,1,0\" data-index-in-node=\"0\">\u092e\u0940\u0921\u093f\u092f\u093e \u0915\u093e &#8216;\u0938\u0947\u0902\u0938\u0947\u0936\u0928\u093e\u0932\u093f\u091c\u094d\u092e&#8217; (Sensationalism):<\/b> \u0906\u091c \u0915\u0940 \u092e\u0940\u0921\u093f\u092f\u093e \u0914\u0930 \u0938\u093f\u0928\u0947\u092e\u093e &#8216;\u091a\u092e\u0924\u094d\u0915\u093e\u0930&#8217;, &#8216;\u0935\u093f\u0935\u093e\u0926&#8217; \u0914\u0930 &#8216;\u0939\u0940\u0930\u094b \u092c\u0928\u093e\u092e \u0935\u093f\u0932\u0947\u0928&#8217; \u0915\u0947 \u0906\u0938\u093e\u0928 \u092b\u0949\u0930\u094d\u092e\u0942\u0932\u0947 \u092a\u0930 \u091a\u0932\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u091a\u092e\u0924\u094d\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0928\u0939\u0940\u0902, \u092c\u0932\u094d\u0915\u093f <b data-path-to-node=\"15,1,0\" data-index-in-node=\"171\">&#8216;\u0935\u0940\u0924\u0930\u093e\u0917\u0924\u093e&#8217;<\/b> \u0914\u0930 <b data-path-to-node=\"15,1,0\" data-index-in-node=\"185\">&#8216;\u0915\u0930\u094d\u092e \u0938\u093f\u0926\u094d\u0927\u093e\u0902\u0924&#8217;<\/b> \u092a\u0930 \u091f\u093f\u0915\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0907\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0915\u094b\u0908 \u0910\u0938\u093e \u0908\u0936\u094d\u0935\u0930 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u091c\u094b \u0906\u0938\u092e\u093e\u0928 \u0938\u0947 \u0906\u0915\u0930 \u091a\u092e\u0924\u094d\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0947\u0917\u093e; \u092f\u0939\u093e\u0901 \u0939\u0930 \u091c\u0940\u0935 \u0905\u092a\u0928\u0947 \u0915\u0930\u094d\u092e\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0907\u0938 \u0917\u0939\u0930\u0940 &#8216;\u0938\u0947\u0932\u094d\u092b-\u0905\u0915\u093e\u0909\u0902\u091f\u0947\u092c\u093f\u0932\u093f\u091f\u0940&#8217; \u0915\u094b \u092a\u0930\u094d\u0926\u0947 \u092a\u0930 \u0909\u0924\u093e\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u091c\u093f\u0938 \u092c\u094c\u0926\u094d\u0927\u093f\u0915 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948, \u0935\u0939 \u0906\u091c \u0915\u0940 \u0915\u092e\u0930\u094d\u0936\u093f\u092f\u0932 \u092e\u0940\u0921\u093f\u092f\u093e \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948\u0964<\/p><\/li><li><p data-path-to-node=\"15,2,0\"><b data-path-to-node=\"15,2,0\" data-index-in-node=\"0\">\u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915\u093e\u0902\u0917\u0940 \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f\u0915\u094b\u0923:<\/b> \u0906\u091c \u0915\u0940 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0924\u0915\u0928\u0940\u0915\u0940 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0909\u0928\u094d\u0928\u0924 \u0939\u0948, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0935\u0948\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u090f\u0915\u093e\u0902\u0917\u0940 \u0939\u0948\u0964 \u0938\u0924\u094d\u0924\u093e \u0914\u0930 \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u0927\u093e\u0930\u093e \u0915\u0940 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u090f\u0902 \u0939\u092e\u0947\u0936\u093e \u091a\u0940\u091c\u094b\u0902 \u0915\u094b &#8216;\u092c\u094d\u0932\u0948\u0915 \u090f\u0902\u0921 \u0935\u094d\u0939\u093e\u0907\u091f&#8217; \u092e\u0947\u0902 \u0926\u0947\u0916\u0928\u093e \u092a\u0938\u0902\u0926 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964 \u0907\u0938\u0915\u0947 \u0935\u093f\u092a\u0930\u0940\u0924, \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0915\u093e <b data-path-to-node=\"15,2,0\" data-index-in-node=\"231\">&#8216;\u0905\u0928\u0947\u0915\u093e\u0902\u0924\u0935\u093e\u0926&#8217; (Anekantavada)<\/b> \u0939\u0930 \u0938\u0924\u094d\u092f \u0915\u094b \u0915\u0908 \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f\u0915\u094b\u0923\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0926\u0947\u0916\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0935\u0915\u093e\u0932\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u091c\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u092e\u0928\u0941\u0937\u094d\u092f \u0915\u094b \u0938\u094d\u0935\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u094b\u091a\u0928\u093e \u0938\u093f\u0916\u093e\u0924\u093e \u0939\u094b, \u0935\u0939 \u0906\u091c \u0915\u0940 \u092d\u0947\u0921\u093c-\u091a\u093e\u0932 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0938\u093e\u0928\u0940 \u0938\u0947 \u092b\u093f\u091f \u0928\u0939\u0940\u0902 \u092c\u0948\u0920\u0924\u093e\u0964 &#8216;Climate Change&#8217; \u0914\u0930 &#8216;Conflict Resolution&#8217; \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0915\u093e \u0905\u0939\u093f\u0902\u0938\u093e \u0914\u0930 \u0905\u092a\u0930\u093f\u0917\u094d\u0930\u0939 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u0938\u091f\u0940\u0915 \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u0939\u0948, \u092b\u093f\u0930 \u092d\u0940 \u0907\u0938\u0947 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u0940 \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u0927\u093e\u0930\u093e \u0938\u0947 \u0926\u0942\u0930 \u0930\u0916\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p><\/li><\/ul><h3 data-path-to-node=\"16\"><b data-path-to-node=\"16\" data-index-in-node=\"0\">\u0928\u093f\u0937\u094d\u0915\u0930\u094d\u0937<\/b><\/h3><p data-path-to-node=\"17\">\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u0939\u093e\u0930 \u092e\u093e\u0928\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0928\u093e\u092e \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948, \u092c\u0932\u094d\u0915\u093f \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0915\u0947 \u0938\u0930\u094d\u0935\u094b\u091a\u094d\u091a \u0936\u093f\u0916\u0930 \u0915\u094b \u092a\u093e \u0932\u0947\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0928\u093e\u092e \u0939\u0948\u0964 \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u0926\u0941\u0916\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u092d\u093e\u0917\u0928\u093e \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948, \u092c\u0932\u094d\u0915\u093f \u0905\u092a\u0928\u0947 \u092d\u0940\u0924\u0930 \u091b\u0941\u092a\u0947 \u0909\u0938 &#8216;\u0938\u0941\u0916-\u0938\u094d\u0935\u092d\u093e\u0935\u0940&#8217; \u0905\u0938\u094d\u0924\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0915\u094b \u0916\u094b\u091c \u0932\u0947\u0928\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u092c\u093e\u0939\u0930\u0940 \u0938\u0941\u0916-\u0926\u0941\u0916 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935 \u0939\u0940 \u0938\u092e\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0939\u094b \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p><p data-path-to-node=\"18\">\u092f\u0926\u093f \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0915\u094b \u091c\u093e\u0928\u0928\u093e, \u0938\u092c\u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0915\u0930\u0941\u0923\u093e \u0930\u0916\u0928\u093e, \u0914\u0930 \u0938\u0902\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0905\u0939\u093f\u0902\u0938\u0915 \u0939\u094b\u0915\u0930 \u0905\u092a\u0928\u0947 \u0936\u0941\u0926\u094d\u0927 \u0938\u094d\u0935\u0930\u0942\u092a \u0915\u094b \u092a\u093e \u0932\u0947\u0928\u093e \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091a\u093e\u0930\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f \u092e\u0947\u0902 &#8216;\u092a\u0932\u093e\u092f\u0928\u0935\u093e\u0926&#8217; \u0939\u0948&#8230; \u0924\u094b \u0936\u093e\u092f\u0926 \u0906\u091c \u0915\u0940 \u0907\u0938 \u0905\u0936\u093e\u0902\u0924, \u092f\u0941\u0926\u094d\u0927\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924 \u0914\u0930 \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915\u0924\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0902\u0927\u0940 \u0939\u094b \u091a\u0941\u0915\u0940 \u092e\u093e\u0928\u0935\u0924\u093e \u0915\u094b \u0907\u0938\u0940 \u0924\u0925\u093e\u0915\u0925\u093f\u0924 &#8216;\u092a\u0932\u093e\u092f\u0928\u0935\u093e\u0926&#8217; \u0915\u0940 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p><p data-path-to-node=\"18\"><br \/><i data-path-to-node=\"11\" data-index-in-node=\"0\">(\u0907\u0938 \u0935\u093f\u0937\u092f \u092a\u0930 \u0906\u092a\u0915\u0947 \u0915\u094d\u092f\u093e \u0935\u093f\u091a\u093e\u0930 \u0939\u0948\u0902? \u0915\u092e\u0947\u0902\u091f\u094d\u0938 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u093e\u091d\u093e \u0915\u0930\u0947\u0902\u0964)<br \/><\/i> #JainPhilosophy #Moksha #IndianKnowledgeSystem #Philosophy #SelfRealization #Ahimsa #SamavsharanKnowledge #Spirituality<\/p><p data-path-to-node=\"18\">\u00a0<\/p><p data-path-to-node=\"18\">\u00a0<\/p><h3 data-path-to-node=\"16\">\u0938\u0941\u0926\u0940\u092a \u0915\u0941\u092e\u093e\u0930 \u091c\u0948\u0928<\/h3>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0941\u091b \u092c\u094c\u0926\u094d\u0927\u093f\u0915 \u0935\u093f\u092e\u0930\u094d\u0936\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0932\u0947\u0916\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092f\u0939 \u0924\u0930\u094d\u0915 \u0926\u0947\u0916\u0928\u0947 \u0915\u094b \u092e\u093f\u0932\u093e \u0915\u093f: &#8220;\u091c\u0940\u0935\u0928 \u0915\u0947 \u0926\u0941\u0916\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0921\u0930\u0915\u0930 \u091c\u0928\u094d\u092e-\u092e\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u091a\u0915\u094d\u0930 \u0938\u0947 \u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u091a\u093e\u0939 (\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937) \u090f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0915\u093e \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928\u0935\u093e\u0926 (Escapism) \u0939\u0948\u0964&#8221; \u092f\u0939 \u0924\u0930\u094d\u0915 \u092a\u0939\u0932\u0940 \u0928\u091c\u093c\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0914\u0930 &#8216;\u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0939\u093e\u0930\u093f\u0915&#8217; (Practical) \u0932\u0917 \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915\u0935\u093e\u0926 \u0915\u0940 \u0926\u094c\u0921\u093c \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0917\u0924\u0940 \u0926\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e \u0915\u094b \u0905\u0915\u094d\u0938\u0930 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1140,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-1128","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-jainism"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t<!-- All in One SEO 4.9.10 - aioseo.com -->\n\t<meta name=\"description\" content=\"\u0915\u094d\u092f\u093e \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u092e\u0947\u0902 &#039;\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937&#039; \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u091c\u093e\u0928\u093f\u090f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0914\u0930 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u092e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 500 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0964\" \/>\n\t<meta name=\"robots\" content=\"max-image-preview:large\" \/>\n\t<meta name=\"author\" content=\"Sudeep Jain\"\/>\n\t<meta name=\"google-site-verification\" content=\"hhQViP4V9M2djVPLkCS-oBm79XCRQUOwvLyLJPVPaXg\" \/>\n\t<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/\" \/>\n\t<meta name=\"generator\" content=\"All in One SEO (AIOSEO) 4.9.10\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:locale\" content=\"hi_IN\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:site_name\" content=\"samavsharan.vidyaaytan.com \u2013 Samavsharan Knowledge - Authentic Jain Wisdom\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:title\" content=\"\u0915\u094d\u092f\u093e \u2018\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937\u2019 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:description\" content=\"\u0915\u094d\u092f\u093e \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u092e\u0947\u0902 &#039;\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937&#039; \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u091c\u093e\u0928\u093f\u090f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0914\u0930 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u092e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 500 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0964\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:secure_url\" content=\"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1684\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1050\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-02-24T19:22:57+00:00\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-02-25T04:43:19+00:00\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/samavsharan.knowledge\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:site\" content=\"@samavsharan\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:title\" content=\"\u0915\u094d\u092f\u093e \u2018\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937\u2019 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:description\" content=\"\u0915\u094d\u092f\u093e \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u092e\u0947\u0902 &#039;\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937&#039; \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u091c\u093e\u0928\u093f\u090f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0914\u0930 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u092e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 500 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0964\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@samavsharan\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:image\" content=\"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg\" \/>\n\t\t<script type=\"application\/ld+json\" class=\"aioseo-schema\">\n\t\t\t{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"BlogPosting\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#blogposting\",\"name\":\"\\u0915\\u094d\\u092f\\u093e \\u2018\\u092e\\u094b\\u0915\\u094d\\u0937\\u2019 \\u091c\\u0940\\u0935\\u0928 \\u0938\\u0947 \\u092a\\u0932\\u093e\\u092f\\u0928 (Escapism) \\u0939\\u0948? \\u2014 \\u091c\\u0948\\u0928 \\u0926\\u0930\\u094d\\u0936\\u0928 \\u0914\\u0930 \\u0906\\u0927\\u0941\\u0928\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u091c\\u094d\\u091e\\u093e\\u0928 \\u0915\\u0947 \\u092a\\u0930\\u093f\\u092a\\u094d\\u0930\\u0947\\u0915\\u094d\\u0937\\u094d\\u092f \\u092e\\u0947\\u0902 \\u090f\\u0915 \\u0924\\u093e\\u0930\\u094d\\u0915\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u0936\\u094d\\u0932\\u0947\\u0937\\u0923\",\"headline\":\"\\u0915\\u094d\\u092f\\u093e &#8216;\\u092e\\u094b\\u0915\\u094d\\u0937&#8217; \\u091c\\u0940\\u0935\\u0928 \\u0938\\u0947 \\u092a\\u0932\\u093e\\u092f\\u0928 (Escapism) \\u0939\\u0948? \\u2014 \\u091c\\u0948\\u0928 \\u0926\\u0930\\u094d\\u0936\\u0928 \\u0914\\u0930 \\u0906\\u0927\\u0941\\u0928\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u091c\\u094d\\u091e\\u093e\\u0928 \\u0915\\u0947 \\u092a\\u0930\\u093f\\u092a\\u094d\\u0930\\u0947\\u0915\\u094d\\u0937\\u094d\\u092f \\u092e\\u0947\\u0902 \\u090f\\u0915 \\u0924\\u093e\\u0930\\u094d\\u0915\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u0936\\u094d\\u0932\\u0947\\u0937\\u0923\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/author\\\/jainksudeepgmail-com\\\/#author\"},\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/#organization\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/02\\\/Moksha_and_Science.jpg\",\"width\":1684,\"height\":1050},\"datePublished\":\"2026-02-25T00:52:57+05:30\",\"dateModified\":\"2026-02-25T10:13:19+05:30\",\"inLanguage\":\"hi-IN\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#webpage\"},\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#webpage\"},\"articleSection\":\"Jainism\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#breadcrumblist\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi#listItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/category\\\/jainism\\\/#listItem\",\"name\":\"Jainism\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/category\\\/jainism\\\/#listItem\",\"position\":2,\"name\":\"Jainism\",\"item\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/category\\\/jainism\\\/\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#listItem\",\"name\":\"\\u0915\\u094d\\u092f\\u093e &#8216;\\u092e\\u094b\\u0915\\u094d\\u0937&#8217; \\u091c\\u0940\\u0935\\u0928 \\u0938\\u0947 \\u092a\\u0932\\u093e\\u092f\\u0928 (Escapism) \\u0939\\u0948? \\u2014 \\u091c\\u0948\\u0928 \\u0926\\u0930\\u094d\\u0936\\u0928 \\u0914\\u0930 \\u0906\\u0927\\u0941\\u0928\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u091c\\u094d\\u091e\\u093e\\u0928 \\u0915\\u0947 \\u092a\\u0930\\u093f\\u092a\\u094d\\u0930\\u0947\\u0915\\u094d\\u0937\\u094d\\u092f \\u092e\\u0947\\u0902 \\u090f\\u0915 \\u0924\\u093e\\u0930\\u094d\\u0915\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u0936\\u094d\\u0932\\u0947\\u0937\\u0923\"},\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi#listItem\",\"name\":\"Home\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#listItem\",\"position\":3,\"name\":\"\\u0915\\u094d\\u092f\\u093e &#8216;\\u092e\\u094b\\u0915\\u094d\\u0937&#8217; \\u091c\\u0940\\u0935\\u0928 \\u0938\\u0947 \\u092a\\u0932\\u093e\\u092f\\u0928 (Escapism) \\u0939\\u0948? \\u2014 \\u091c\\u0948\\u0928 \\u0926\\u0930\\u094d\\u0936\\u0928 \\u0914\\u0930 \\u0906\\u0927\\u0941\\u0928\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u091c\\u094d\\u091e\\u093e\\u0928 \\u0915\\u0947 \\u092a\\u0930\\u093f\\u092a\\u094d\\u0930\\u0947\\u0915\\u094d\\u0937\\u094d\\u092f \\u092e\\u0947\\u0902 \\u090f\\u0915 \\u0924\\u093e\\u0930\\u094d\\u0915\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u0936\\u094d\\u0932\\u0947\\u0937\\u0923\",\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/category\\\/jainism\\\/#listItem\",\"name\":\"Jainism\"}}]},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/#organization\",\"name\":\"samavsharan.vidyaaytan.com Samavsharan Knowledge\",\"description\":\"Samavsharan Knowledge - Authentic Jain Wisdom Samavsharan Knowledge is a digital knowledge-platform that presents authentic, research-based content on Jain dharma, philosophy, history, archeology, geography and cosmology. Our objective is to share the eternal wisdom based on the Jain Agams in a simple and logical form.\",\"url\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/\",\"email\":\"samavasharan.knowledge@gmail.com\",\"foundingDate\":\"2025-08-09\",\"numberOfEmployees\":{\"@type\":\"QuantitativeValue\",\"value\":1},\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/08\\\/Samavasharan-Knowledge-logo.png\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#organizationLogo\",\"width\":144,\"height\":144,\"caption\":\"Samavsharan-Knowledge-logo\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#organizationLogo\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/samavsharan.knowledge\",\"https:\\\/\\\/x.com\\\/samavsharan\",\"https:\\\/\\\/www.instagram.com\\\/samavasharan\\\/\",\"https:\\\/\\\/youtube.com\\\/@samavsharan?si=6dJhrdTalnX8QgJa\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/author\\\/jainksudeepgmail-com\\\/#author\",\"url\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/author\\\/jainksudeepgmail-com\\\/\",\"name\":\"Sudeep Jain\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#authorImage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/wp-content\\\/litespeed\\\/avatar\\\/f44820f66735f467d2f0118f2b757369.jpg?ver=1785131838\",\"width\":96,\"height\":96,\"caption\":\"Sudeep Jain\"}},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#webpage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/\",\"name\":\"\\u0915\\u094d\\u092f\\u093e \\u2018\\u092e\\u094b\\u0915\\u094d\\u0937\\u2019 \\u091c\\u0940\\u0935\\u0928 \\u0938\\u0947 \\u092a\\u0932\\u093e\\u092f\\u0928 (Escapism) \\u0939\\u0948? \\u2014 \\u091c\\u0948\\u0928 \\u0926\\u0930\\u094d\\u0936\\u0928 \\u0914\\u0930 \\u0906\\u0927\\u0941\\u0928\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u091c\\u094d\\u091e\\u093e\\u0928 \\u0915\\u0947 \\u092a\\u0930\\u093f\\u092a\\u094d\\u0930\\u0947\\u0915\\u094d\\u0937\\u094d\\u092f \\u092e\\u0947\\u0902 \\u090f\\u0915 \\u0924\\u093e\\u0930\\u094d\\u0915\\u093f\\u0915 \\u0935\\u093f\\u0936\\u094d\\u0932\\u0947\\u0937\\u0923\",\"description\":\"\\u0915\\u094d\\u092f\\u093e \\u091c\\u0948\\u0928 \\u0927\\u0930\\u094d\\u092e \\u092e\\u0947\\u0902 '\\u092e\\u094b\\u0915\\u094d\\u0937' \\u091c\\u0940\\u0935\\u0928 \\u0938\\u0947 \\u092a\\u0932\\u093e\\u092f\\u0928 (Escapism) \\u0939\\u0948? \\u091c\\u093e\\u0928\\u093f\\u090f \\u092e\\u094b\\u0915\\u094d\\u0937 \\u0915\\u093e \\u0935\\u093e\\u0938\\u094d\\u0924\\u0935\\u093f\\u0915 \\u0935\\u0948\\u091c\\u094d\\u091e\\u093e\\u0928\\u093f\\u0915 \\u0905\\u0930\\u094d\\u0925 \\u0914\\u0930 \\u0915\\u094d\\u092f\\u094b\\u0902 \\u0906\\u0927\\u0941\\u0928\\u093f\\u0915 \\u0936\\u093f\\u0915\\u094d\\u0937\\u093e \\u092a\\u094d\\u0930\\u0923\\u093e\\u0932\\u0940 \\u0907\\u0938 \\u092a\\u0930\\u092e \\u0935\\u093f\\u091c\\u094d\\u091e\\u093e\\u0928 \\u0915\\u094b \\u0938\\u092e\\u091d\\u0928\\u0947 \\u092e\\u0947\\u0902 500 \\u0938\\u093e\\u0932 \\u092a\\u0940\\u091b\\u0947 \\u0939\\u0948\\u0964\",\"inLanguage\":\"hi-IN\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/#website\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#breadcrumblist\"},\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/author\\\/jainksudeepgmail-com\\\/#author\"},\"creator\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/author\\\/jainksudeepgmail-com\\\/#author\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/02\\\/Moksha_and_Science.jpg\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#mainImage\",\"width\":1684,\"height\":1050},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/jainism-moksha-and-modern-science\\\/#mainImage\"},\"datePublished\":\"2026-02-25T00:52:57+05:30\",\"dateModified\":\"2026-02-25T10:13:19+05:30\"},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/\",\"name\":\"samavsharan.vidyaaytan.com Samavasharan Knowledge\",\"alternateName\":\"Samavsharan Knowledge\",\"description\":\"Samavsharan Knowledge - Authentic Jain Wisdom\",\"inLanguage\":\"hi-IN\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/samavsharan.vidyaaytan.com\\\/hi\\\/#organization\"}}]}\n\t\t<\/script>\n\t\t<!-- All in One SEO -->\n\n","aioseo_head_json":{"title":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u2018\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937\u2019 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923","description":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u092e\u0947\u0902 '\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937' \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u091c\u093e\u0928\u093f\u090f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0914\u0930 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u092e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 500 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0964","canonical_url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/","robots":"max-image-preview:large","keywords":"","webmasterTools":{"google-site-verification":"hhQViP4V9M2djVPLkCS-oBm79XCRQUOwvLyLJPVPaXg","miscellaneous":""},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"BlogPosting","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#blogposting","name":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u2018\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937\u2019 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923","headline":"\u0915\u094d\u092f\u093e &#8216;\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937&#8217; \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923","author":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/author\/jainksudeepgmail-com\/#author"},"publisher":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/#organization"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg","width":1684,"height":1050},"datePublished":"2026-02-25T00:52:57+05:30","dateModified":"2026-02-25T10:13:19+05:30","inLanguage":"hi-IN","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#webpage"},"isPartOf":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#webpage"},"articleSection":"Jainism"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#breadcrumblist","itemListElement":[{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi#listItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/category\/jainism\/#listItem","name":"Jainism"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/category\/jainism\/#listItem","position":2,"name":"Jainism","item":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/category\/jainism\/","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#listItem","name":"\u0915\u094d\u092f\u093e &#8216;\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937&#8217; \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923"},"previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi#listItem","name":"Home"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#listItem","position":3,"name":"\u0915\u094d\u092f\u093e &#8216;\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937&#8217; \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923","previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/category\/jainism\/#listItem","name":"Jainism"}}]},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/#organization","name":"samavsharan.vidyaaytan.com Samavsharan Knowledge","description":"Samavsharan Knowledge - Authentic Jain Wisdom Samavsharan Knowledge is a digital knowledge-platform that presents authentic, research-based content on Jain dharma, philosophy, history, archeology, geography and cosmology. Our objective is to share the eternal wisdom based on the Jain Agams in a simple and logical form.","url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/","email":"samavasharan.knowledge@gmail.com","foundingDate":"2025-08-09","numberOfEmployees":{"@type":"QuantitativeValue","value":1},"logo":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/Samavasharan-Knowledge-logo.png","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#organizationLogo","width":144,"height":144,"caption":"Samavsharan-Knowledge-logo"},"image":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#organizationLogo"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/samavsharan.knowledge","https:\/\/x.com\/samavsharan","https:\/\/www.instagram.com\/samavasharan\/","https:\/\/youtube.com\/@samavsharan?si=6dJhrdTalnX8QgJa"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/author\/jainksudeepgmail-com\/#author","url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/author\/jainksudeepgmail-com\/","name":"Sudeep Jain","image":{"@type":"ImageObject","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#authorImage","url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/litespeed\/avatar\/f44820f66735f467d2f0118f2b757369.jpg?ver=1785131838","width":96,"height":96,"caption":"Sudeep Jain"}},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#webpage","url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/","name":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u2018\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937\u2019 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923","description":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u092e\u0947\u0902 '\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937' \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u091c\u093e\u0928\u093f\u090f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0914\u0930 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u092e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 500 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0964","inLanguage":"hi-IN","isPartOf":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/#website"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#breadcrumblist"},"author":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/author\/jainksudeepgmail-com\/#author"},"creator":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/author\/jainksudeepgmail-com\/#author"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#mainImage","width":1684,"height":1050},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/#mainImage"},"datePublished":"2026-02-25T00:52:57+05:30","dateModified":"2026-02-25T10:13:19+05:30"},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/#website","url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/","name":"samavsharan.vidyaaytan.com Samavasharan Knowledge","alternateName":"Samavsharan Knowledge","description":"Samavsharan Knowledge - Authentic Jain Wisdom","inLanguage":"hi-IN","publisher":{"@id":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/#organization"}}]},"og:locale":"hi_IN","og:site_name":"samavsharan.vidyaaytan.com \u2013 Samavsharan Knowledge - Authentic Jain Wisdom","og:type":"article","og:title":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u2018\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937\u2019 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923","og:description":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u092e\u0947\u0902 '\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937' \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u091c\u093e\u0928\u093f\u090f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0914\u0930 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u092e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 500 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0964","og:url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/","og:image":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg","og:image:secure_url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg","og:image:width":"1684","og:image:height":"1050","article:published_time":"2026-02-24T19:22:57+00:00","article:modified_time":"2026-02-25T04:43:19+00:00","article:publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/samavsharan.knowledge","twitter:card":"summary_large_image","twitter:site":"@samavsharan","twitter:title":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u2018\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937\u2019 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923","twitter:description":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u092e\u0947\u0902 '\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937' \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u091c\u093e\u0928\u093f\u090f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0914\u0930 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u092e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 500 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0964","twitter:creator":"@samavsharan","twitter:image":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg"},"aioseo_meta_data":{"post_id":"1128","title":"#post_title","description":"\u0915\u094d\u092f\u093e \u091c\u0948\u0928 \u0927\u0930\u094d\u092e \u092e\u0947\u0902 '\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937' \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u091c\u093e\u0928\u093f\u090f \u092e\u094b\u0915\u094d\u0937 \u0915\u093e \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0914\u0930 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u092e \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u091d\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 500 \u0938\u093e\u0932 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0964","keywords":null,"keyphrases":{"focus":{"keyphrase":"Moksha","score":43,"analysis":{"keyphraseInTitle":{"score":3,"maxScore":9,"error":1},"keyphraseInDescription":{"score":3,"maxScore":9,"error":1},"keyphraseLength":{"score":9,"maxScore":9,"error":0,"length":1},"keyphraseInURL":{"score":5,"maxScore":5,"error":0},"keyphraseInIntroduction":{"score":3,"maxScore":9,"error":1},"keyphraseInSubHeadings":{"score":3,"maxScore":9,"error":1},"keyphraseInImageAlt":{"score":3,"maxScore":9,"error":1},"keywordDensity":{"score":0,"type":"low","maxScore":9,"error":1}}},"additional":[]},"primary_term":null,"canonical_url":null,"og_title":null,"og_description":null,"og_object_type":"default","og_image_type":"featured","og_image_url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg","og_image_width":"1684","og_image_height":"1050","og_image_custom_url":null,"og_image_custom_fields":null,"og_video":"","og_custom_url":null,"og_article_section":null,"og_article_tags":null,"twitter_use_og":false,"twitter_card":"default","twitter_image_type":"featured","twitter_image_url":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Moksha_and_Science.jpg","twitter_image_custom_url":null,"twitter_image_custom_fields":null,"twitter_title":null,"twitter_description":null,"schema":{"blockGraphs":[],"customGraphs":[],"default":{"data":{"Article":[],"Course":[],"Dataset":[],"FAQPage":[],"Movie":[],"Person":[],"Product":[],"ProductReview":[],"Car":[],"Recipe":[],"Service":[],"SoftwareApplication":[],"WebPage":[]},"graphName":"BlogPosting","isEnabled":true},"graphs":[]},"schema_type":"default","schema_type_options":null,"pillar_content":false,"robots_default":true,"robots_noindex":false,"robots_noarchive":false,"robots_nosnippet":false,"robots_nofollow":false,"robots_noimageindex":false,"robots_noodp":false,"robots_notranslate":false,"robots_max_snippet":"-1","robots_max_videopreview":"-1","robots_max_imagepreview":"large","priority":null,"frequency":"default","local_seo":null,"breadcrumb_settings":null,"limit_modified_date":false,"ai":{"faqs":[],"keyPoints":[],"titles":[],"descriptions":[],"socialPosts":{"email":[],"linkedin":[],"twitter":[],"facebook":[],"instagram":[]}},"created":"2026-02-24 19:22:57","updated":"2026-02-25 04:47:06","seo_analyzer_scan_date":null},"aioseo_breadcrumb":"<div class=\"aioseo-breadcrumbs\"><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\" title=\"Home\">Home<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/category\/jainism\/\" title=\"Jainism\">Jainism<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t\u0915\u094d\u092f\u093e \u2018\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937\u2019 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923\n\t\t<\/span><\/div>","aioseo_breadcrumb_json":[{"label":"Home","link":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi"},{"label":"Jainism","link":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/category\/jainism\/"},{"label":"\u0915\u094d\u092f\u093e &#8216;\u092e\u094b\u0915\u094d\u0937&#8217; \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0947 \u092a\u0932\u093e\u092f\u0928 (Escapism) \u0939\u0948? \u2014 \u091c\u0948\u0928 \u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u092a\u094d\u0930\u0947\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0915 \u0924\u093e\u0930\u094d\u0915\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923","link":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/jainism-moksha-and-modern-science\/"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1128","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1128"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1128\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1151,"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1128\/revisions\/1151"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1140"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1128"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1128"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/samavsharan.vidyaaytan.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1128"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}